Chuyển đổi số – Yếu tố sống còn cho doanh nghiệp
Kinh tế số đang trở thành yếu tố sống còn, quyết định sự thành bại của doanh nghiệp trong tương lai. Phần lớn doanh nghiệp Việt Nam – đặc biệt là khối doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) – hiện mới ở giai đoạn đầu của hành trình số hóa. Thống kê cho thấy SME chiếm tới 98% tổng số doanh nghiệp và đóng góp khoảng 41% GDP cả nước. Tuy nhiên, năng lực công nghệ của các SME còn hạn chế: chỉ khoảng 45% sử dụng hóa đơn điện tử và 30% áp dụng phần mềm quản lý tự động. Phần lớn quy trình vẫn làm thủ công, dẫn đến kém hiệu quả và dễ sai sót.
Thực tế này đặt doanh nghiệp trước nhiều rủi ro trong bối cảnh chính sách ngày càng yêu cầu số hóa và minh bạch dữ liệu. Chẳng hạn, Luật Quản lý thuế sửa đổi (2024) bắt buộc khai thuế điện tử toàn diện; doanh nghiệp chậm số hóa dễ vi phạm và bị chế tài. Từ tháng 1/2024 đến 4/2025, riêng tại TP.HCM đã có hơn 1.200 SME bị phạt hành chính với tổng số tiền khoảng 12 tỷ đồng do vi phạm quy định về kê khai thuế điện tử. Bên cạnh đó, doanh nghiệp chậm chuyển đổi số còn bỏ lỡ cơ hội hưởng ưu đãi, vì các chương trình hỗ trợ đổi mới sáng tạo đòi hỏi báo cáo số minh bạch. Ví dụ, Nghị quyết 198/2025/QH15 về hỗ trợ đổi mới sáng tạo quy định chỉ những doanh nghiệp có dữ liệu rõ ràng mới đủ điều kiện nhận ưu đãi. Rõ ràng, nếu không nhanh chóng đầu tư cho chuyển đổi số, doanh nghiệp sẽ tụt hậu, gánh thêm rủi ro pháp lý và đánh mất lợi thế cạnh tranh trong môi trường kinh doanh mới.
Những nguy cơ khi không chuyển đổi số:
- Rủi ro pháp lý: Quy định bắt buộc số hóa ngày càng nhiều, doanh nghiệp không tuân thủ dễ bị xử phạt. (Ví dụ: Hơn 1.200 SME tại TP.HCM bị phạt ~12 tỷ đồng do vi phạm khai thuế điện tử).
- Mất cơ hội hỗ trợ: Nhiều chương trình ưu đãi yêu cầu minh bạch dữ liệu, doanh nghiệp chưa số hóa khó đáp ứng điều kiện (Nghị quyết 198/2025/QH15 đòi hỏi báo cáo rõ ràng mới được hưởng ưu đãi).
- Hiệu quả kém, sai sót cao: Vận hành thủ công gây tốn thời gian, dễ sai (chỉ ~45% SME dùng hóa đơn điện tử, 30% dùng phần mềm tự động), làm giảm năng suất và uy tín với đối tác.
Mô hình kinh doanh trong kỷ nguyên số
Kinh tế số đang tái định hình mô hình kinh doanh của doanh nghiệp ở mọi lĩnh vực. Những doanh nghiệp tiên phong chuyển đổi số gặt hái nhiều cơ hội mới, nhất là khi thị trường số Việt Nam bùng nổ mạnh mẽ. Thương mại điện tử là ví dụ điển hình: 6 tháng đầu năm 2025, tổng doanh số thương mại điện tử đạt khoảng 202,3 nghìn tỷ đồng, tăng 42% so với cùng kỳ 2024. Xu hướng mua sắm trực tuyến trở thành dòng chính, kéo theo sự ra đời và tăng trưởng bùng nổ của các mô hình kinh doanh số mới.
Chẳng hạn, nền tảng TikTok Shop – ứng dụng mô hình bán hàng qua video và mạng xã hội (shoppertainment) – đã tăng trưởng doanh thu tới 68,6%, nâng thị phần lên 39% (H1/2025 so với 29% H1/2024). TikTok Shop nhanh chóng vươn lên cạnh tranh sát nút “ông lớn” Shopee – nền tảng mà dù doanh thu vẫn tăng 16,1% nhưng thị phần lại giảm còn 58% (từ 63% trước đó). Ngược lại, các mô hình cũ chậm đổi mới như Lazada, Tiki chứng kiến doanh số sụt giảm mạnh 48–63% so với cùng kỳ. Bài học rút ra rất rõ ràng: Thị trường số biến động nhanh và khốc liệt; doanh nghiệp nào linh hoạt áp dụng mô hình kinh doanh số, biết nắm bắt xu hướng mới (như bán hàng qua video, mạng xã hội, siêu ứng dụng) sẽ vươn lên dẫn đầu. Ngược lại, nếu bảo thủ và chậm chân, doanh nghiệp sẽ mất thị phần hoặc bị đào thải.
Các xu hướng mô hình kinh doanh số nổi bật:
- Thương mại điện tử & Sàn trực tuyến: Kết nối trực tiếp người bán – người mua qua nền tảng số (Shopee, Lazada…).
- Bán hàng qua mạng xã hội & video: Kết hợp giải trí và mua sắm (TikTok Shop, livestream, KOC/KOL).
- Siêu ứng dụng & Kinh tế nền tảng: Tích hợp nhiều dịch vụ trên một nền tảng (từ bán hàng, thanh toán đến giao vận), tạo hệ sinh thái khép kín.
Những xu hướng này đòi hỏi doanh nghiệp phải đổi mới mô hình linh hoạt. Kinh tế số tạo ra cả cơ hội lẫn cạnh tranh khốc liệt: doanh nghiệp nắm bắt được mô hình mới sẽ tiếp cận thị trường rộng lớn hơn và tăng trưởng nhanh; ngược lại, doanh nghiệp chậm đổi mới sẽ dần bị thu hẹp không gian kinh doanh.
Nâng cao năng suất và hiệu quả nhờ công nghệ số
Công nghệ số chính là chìa khóa nâng cao năng suất và hiệu quả vận hành cho doanh nghiệp. Việc ứng dụng các giải pháp số giúp tự động hóa quy trình, giảm lao động thủ công, tăng tốc độ xử lý và hạn chế sai sót. Chẳng hạn, chuyển sang hóa đơn điện tử và số hóa quy trình kế toán có thể rút ngắn thời gian kê khai, báo cáo tài chính 50–70%, đồng thời giảm thiểu lỗi sai và rủi ro thanh tra. Dữ liệu cho thấy doanh nghiệp triển khai hóa đơn điện tử đầy đủ đã giảm 22% lỗi thuế suất và giảm tới 50–70% nguy cơ bị thanh tra đột xuất – minh chứng cụ thể cho hiệu quả mà công nghệ số mang lại trong quản trị.
Không chỉ ở khối văn phòng, tự động hóa sản xuất đang nâng cao năng suất đáng kể trong lĩnh vực công nghiệp. Tại Việt Nam, tỷ lệ ứng dụng công nghệ tự động trong các nhà máy đã đạt khoảng 78% – vượt nhiều nước trong khu vực. Nhiều doanh nghiệp lớn đã triển khai robot công nghiệp, AI trong kiểm soát chất lượng và hệ thống sản xuất thông minh, giúp giảm tỷ lệ lỗi sản phẩm và tối ưu hóa vận hành. Điều này cho thấy khi đầu tư công nghệ số, doanh nghiệp có thể tăng hiệu suất lao động, tiết kiệm chi phí và nâng cao chất lượng đầu ra.
Cụ thể, các giải pháp AI và phân tích dữ liệu lớn đang giúp doanh nghiệp ra quyết định nhanh và chính xác hơn. Nghiên cứu năm 2025 cho thấy khoảng 18% doanh nghiệp Việt Nam đã ứng dụng AI, tăng mạnh từ mức 13% năm trước. Những doanh nghiệp tiên phong AI ghi nhận tăng trưởng doanh thu trung bình 16% và cắt giảm chi phí khoảng 20% nhờ tối ưu vận hành. Mặc dù phần lớn doanh nghiệp mới ứng dụng AI ở mức cơ bản (như tự động hóa quy trình nội bộ), kết quả này khẳng định tiềm năng nâng cao năng suất rõ rệt mà công nghệ số mang lại khi được triển khai đúng cách.
Tham gia chuỗi giá trị toàn cầu thông qua số hóa
Một lợi ích chiến lược của kinh tế số là giúp doanh nghiệp nâng tầm vị thế trong chuỗi giá trị. Việt Nam đã vươn lên thành cường quốc sản xuất điện tử – hiện đứng thứ 2 thế giới về xuất khẩu điện thoại thông minh và top 5 về xuất khẩu linh kiện máy tính. Tuy nhiên, giá trị gia tăng do doanh nghiệp Việt nắm giữ còn rất thấp. Thực tế, có tới 89% giá trị linh kiện điện tử sản xuất tại Việt Nam vẫn phụ thuộc vào nhà cung cấp nước ngoài. Các doanh nghiệp nội địa chủ yếu tham gia khâu thấp như lắp ráp hoặc cung ứng dịch vụ phụ trợ, hưởng lợi nhuận biên mỏng. Hồi chuông cảnh báo là nếu không đổi mới mô hình kinh doanh dựa trên công nghệ, doanh nghiệp Việt sẽ mãi ở vị trí “gia công lắp ráp”, dễ bị thay thế trên thị trường quốc tế.
Ngược lại, chuyển đổi số chính là cơ hội để doanh nghiệp trong nước “nhảy cóc” lên các nấc thang giá trị cao hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Ứng dụng các công nghệ như tự động hóa, AI, phân tích dữ liệu lớn, IoT, sản xuất thông minh… giúp doanh nghiệp nội địa nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ, từ đó tham gia sâu hơn vào khâu giá trị cao (thiết kế, phát triển sản phẩm, dịch vụ hậu mãi…). Chẳng hạn, Chính phủ đang thúc đẩy các lĩnh vực công nghệ cao như bán dẫn, AI, sản xuất thiết bị thông minh nhằm tăng tỷ trọng giá trị Việt Nam trong ngành điện tử. Năm 2024, tỷ lệ giá trị Việt Nam trong doanh thu ngành công nghiệp ICT mới khoảng 32%, mục tiêu nâng lên 50% vào năm 2030. Để đạt được điều này, các doanh nghiệp Việt cần tích cực đầu tư công nghệ, đổi mới mô hình sản xuất kinh doanh dựa trên nền tảng số.
Nhận thức được tầm quan trọng của số hóa, Chính phủ cũng tích cực hỗ trợ cộng đồng doanh nghiệp chuyển đổi số. Đơn cử như chương trình SMEdx (Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa chuyển đổi số) đã giúp hàng trăm nghìn SME tiếp cận công nghệ. Tính đến cuối năm 2024, chương trình SMEdx đã ghi nhận gần 1,3 triệu lượt doanh nghiệp tìm hiểu và sử dụng các nền tảng số, trong đó có hơn 400.000 SME triển khai giải pháp số vào quản trị – tăng vọt so với con số khoảng 62.000 doanh nghiệp cuối năm 2022. Tuy nhiên, doanh nghiệp mới là chủ thể quyết định: chỉ khi bản thân doanh nghiệp chủ động đầu tư chuyển đổi số thì mới tận dụng được các hỗ trợ này và tránh nguy cơ tụt lại phía sau ngay trên “sân nhà” của mình.
Chính sách, công nghệ và văn hóa doanh nghiệp trong kỷ nguyên số
Bước vào thập kỷ chuyển đổi số 2025–2035, doanh nghiệp Việt Nam buộc phải không ngừng đổi mới tư duy và văn hóa nội bộ để thích ứng với làn sóng công nghệ mới. Những công nghệ tiên tiến như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), điện toán đám mây (Cloud), blockchain… đang trỗi dậy mạnh mẽ và được Chính phủ xác định là trọng tâm chiến lược trong giai đoạn tới. Trong năm 2024, người dùng và doanh nghiệp Việt Nam đặc biệt quan tâm đến AI; số liệu cho thấy đã có khoảng 170.000 doanh nghiệp (18% tổng số DN) ứng dụng AI vào hoạt động. Chính phủ cũng khẩn trương xây dựng chiến lược quốc gia về AI và hạ tầng số nhằm tạo môi trường thuận lợi cho đổi mới sáng tạo. Điều này đồng nghĩa doanh nghiệp cần sẵn sàng tích hợp những công nghệ mới vào sản xuất kinh doanh, từ khâu phát triển sản phẩm, dịch vụ thông minh cho đến quản trị vận hành hiệu quả hơn.
Tất nhiên, chuyển đổi số vừa là cơ hội vừa là thách thức. Nó đòi hỏi tư duy lãnh đạo mới – dám nghĩ lớn, chấp nhận thay đổi và rủi ro có tính toán – cũng như văn hóa doanh nghiệp cởi mở, khuyến khích sáng tạo và học hỏi liên tục. Nhiều khảo sát cho thấy rào cản lớn nhất với chuyển đổi số là thiếu kỹ năng và nhân lực số phù hợp. Do vậy, bên cạnh đầu tư công nghệ, doanh nghiệp cần chú trọng đào tạo nhân sự và xây dựng văn hóa sẵn sàng thích nghi với chuyển đổi.
Phần thưởng cho những nỗ lực này là xứng đáng. Một khi trở thành doanh nghiệp số, đơn vị không chỉ vận hành hiệu quả hơn mà còn mở ra thị trường mới, mô hình kinh doanh mới, từ đó tăng sức cạnh tranh và vươn tầm khu vực. Ngược lại, trong kỷ nguyên số, công nghệ và thị hiếu khách hàng thay đổi chóng mặt – doanh nghiệp nào không bắt kịp sẽ sớm bị loại khỏi cuộc chơi. Thực tế, phần lớn doanh nghiệp Việt hiện mới ứng dụng công nghệ ở mức cơ bản (74% chỉ dùng AI để tinh giản quy trình, chưa tạo ra sản phẩm mới). Điều này là lời cảnh tỉnh mạnh mẽ: nếu tiếp tục chậm đổi mới, doanh nghiệp sẽ đánh mất cơ hội tăng trưởng trong tương lai số.
Kết luận: Tư duy mới cho thập kỷ số hóa
Kinh tế số đang và sẽ tác động sâu rộng đến mọi loại hình doanh nghiệp Việt Nam – từ doanh nghiệp nhỏ đến tập đoàn đa quốc gia. Nó đặt ra yêu cầu bức thiết phải đổi mới mô hình kinh doanh, nâng cao năng suất bằng công nghệ, chủ động tham gia chuỗi giá trị số toàn cầu và thích ứng cả về chính sách lẫn văn hóa doanh nghiệp. Trong thập kỷ 2025–2035, đầu tư cho chuyển đổi số không còn là lựa chọn, mà đã trở thành điều kiện sinh tồn. Doanh nghiệp cần xem chuyển đổi số như một chiến lược sống còn, có kế hoạch rõ ràng và hành động quyết liệt. Với tư duy đúng và sự chuẩn bị bài bản, doanh nghiệp Việt có thể vững bước trong kỷ nguyên số, nắm bắt cơ hội vươn lên mạnh mẽ trên sân chơi toàn cầu. Ngược lại, doanh nghiệp nào chần chừ sẽ tụt lại phía sau, đối mặt với rủi ro và thách thức ngày càng lớn trong nền kinh tế số đầy biến động.
Hà Quốc Thạch – Công ty CP Công Nghệ FoxAI
VANGA 